Habiendo fallecido en Valladolid el obispo D. Diego de Avellaneda (21 Noviembre 1488), Daguí vió expuesta, según parece36, su cátedra mallorquina á los percances pecuniarios, que expone, documentándolos, el P. Custurer37. El negocio era universal y radical38 en 23 de Octubre de 1489, porque se trataba de aplicar la dotación de la cátedra á la de un nuevo arcedianato en la catedral. La maraña, que Descós llama secretísima39, se urdía, viviendo el Sr. Avellaneda, en la primera mitad del año 1488; á título, si mal no creo, de que Daguí aferrado á la corte, no cumplía con su obligación, contentándose de enviar sustitutos; y era justo dirían emplear aquella renta en mejor utilidad del servicio público. El obispo no se dejó persuadir; Daguí publicó en Barcelona aquel mismo año su Janua Artis y al siguiente su Metafísica40; —393→ pero arreciaron y prevalecieron los vientos de la osadía contraria; y así no es extraño que dieran con él en Roma. Tarde allí se lisonjeaba y empeñaba su palabra de que regresaría á Mallorca. La cátedra enmudeció; y él murió y bajó al sepulcro en Sevilla (1500) sin poder aún presentir aquel triunfo definitivo de su gigantesca lucha, muy gloriosa por cierto, que el erudito y bien informado Guillermo de Terrasa describe así41:
1502, Mayo 15. «Con motivo de los felices sucesos que en la causa del Beato Ramón y cátedras de su admirable ciencia tuvo el Maestro Daguí presbítero en Roma, y después en Sevilla, con tan favorables despachos, aprobaciones y privilegios de los Sumos Pontífices Sixto IV y Inocencio VIII y del Católico Rey D. Fernando V de Castilla y II de Aragón y de Mallorca, se hicieron extraordinarias fiestas en Mallorca y en la iglesia de San Francisco, día 15 de Mayo de 1502. Hubo certamen literario sobre la vida, doctrina y martirio del Santo, con asistencia del Reverendísimo Sr. Inquisidor D. Francisco de Oropesa, del Illustríssimo Sr. D. Miguel Morro, y de ambos cabildos, y de gravísimo y numeroso concurso.»
Valor histórico no podrá negarse á la colección Pascual, así por la nueva é íntima perspectiva que ofrece de las escuelas lulianas á fines del siglo XV, como por otros incidentes literarios y biográficos, de variada índole y de no menor interés.
Arnaldus Cossus praestanti doctrina viró P[etro] Daguino S. P. D.42.
Reverende in Christo frater.
Magno cum desiderio tuum adventum expectabamus ut tantum —394→ virum nos et amici et devoti doctrinae Divi Raymundi haberemus. Laetabatur certe omnis nostra civitas tam egregium virum, tam doctrina quam moribus praestantissimum, apud nos commigrare. Nescio qua de cansa illud bonum et nobis valde optabile propo situin immutasti. Scio enim maximae fore utilitati te line venisse; quoniam non solum quietem, quam omnes studiosi peroptant, verum et honorem et utilitatem, quae usui totius vitae sufficeret, habuisses.
Et quoniam mihi est animus dare operam Sacris Litteris, praesertim divinae Arti Magistri Raymundi, oro te ut certiorem me facias an debeas venire, an omnino velis manere Barchinonae, aut in Tarraconensi agro. Nam si decrevisti non petere nostram Balearem, ibo ad te quamprimum; et volo me tibi praebere discipulum et anditorem praedictae Artis. Non enim me latet quantam utilitatem afferat coelestis illa doctrina, quae non solum cognitione tantarum rerum importat, verum etiam prae se fert nescio quid religionis et perfectionis; et quod omnibus compertum est, a cunctis vitiis nos detrahit et ad contemplationem unius dumtaxat Dei et omnium suorum operum, obliti rerum fragilium, ducimur. Nil sane videtur mihi dulcius quam cognoscere Deum, nihil jucundius quam res altas contemplari, nihil amabilius quam veritatem investigare, nihil oblectabilius quam cognoscendo Deum assidua cogitatione eum mente et corde complecti. Poëtae vero et historiographi et oratores, quibus hucusque studui, docent nos dumtaxat belie dicere; philosophi morales bene atque honeste vivere; theologi autem, quos nunc tanto prosequor amore, docebunt me quonam pacto possim consequi illam immortalitatem, quam omnes christiani, ut inquit Lactantius43, tamquam summum bonum optare debemus.
Retulerunt mihi G[abrielem] Clapesium hic venturum una tecum. Utinam venisset! Scio equidem vos fore binas columnas sustentaculas nostri Regni44. Quamobrem facies mihi rem pergratam si, perlectis meis litteris, quamprimum rescribere sit tibi curae. Vale.
—395→Hanc litteram45 ostende R(everendo) M(agistro) G(abrieli) Clapesio, cujus participem illum facio. Bartholomaeum. Caldenteyum, familiarem nostrum, nomine meo salutes obsecro. Si deinde ad quindecim dies habuero a te responsum, fortasse post alios quindecim illic me [ubi fueris] habebis si hue non es venturus. Vale.
|
Arnaldus Cossus R(everendo) M(agistr)o Gabrieli C(lapesio) salutem. Retulit mihi frater tuus te incolumem Barchinonam applicuisse; quo, aedepol, vehementer laetor. Quamquam in tuo recessu46, copia colloquendi ad invicem data non fuit, admonuissem verumtamen ipsam tuam virtutem. Quae sponte sua ad unumquodque bonum opus perficiendum parata est, scio non indigere meis monitionibus. Ideo, ne videar addere calcaria currenti, non opus est tibi mea hujuscemodi cohortatione; quum praesertim viderer diffidere el derogare tuae virtuti. Quamobrem, oratum dumtaxat te volo ut memineris publicae utilitatis; et subvenios meo flagranti desiderio quod circa Sacrarum Litterarum studia ardet. |
De esta carta y de la precedente aparece que dos, por lo menos, eran las cátedras del naciente Estudio general ó Universidad Luliana. Descós se mostraba resuelto á salir de Mallorca, y seguir el curso de sagrada teología, que había de explicar Daguí, si este renunciaba á su nombramiento y se quedaba en Barcelona ó iba —396→ á fijarse en el campo de Tarragona. Daguí no renunció; mas no dejó de notificar á Descós que daba comienzo á su enseñanza, y le mostró la carta de Fray Boyl que había recibido en Barcelona47. Descós, en efecto, escribió á Fray Boyl48 hablando de Daguí: «illum tibi amicissimum reddidisti; quum praesertim eum certiorem fecisti de tua ipsa voluntate erga doctrinam nostri Divi Raymundi, cui libenter, ut ais, operam dedisses, si opportunitatem praecepto ris habuisses. Quas ob res, valde timui ut praedictus Daguinus, gerens tibi morem, nobis Balearibus et aliis compluribus advenis magnum deserendo detrimentum afferret; tametsi ego, praecognita utilitate dictae Artis, decreveram ipsum, quocumque ivisset, sequi magno cum studio et observantia.» La carta de Descós á Fray Boyl, fué escrita algún tiempo después que Daguí había comenzado el curso de sus lecciones en Palma. Descós que las oía entusiasmado, ofreció su casa á Fray Boyl para el mismo efecto: «si flagranti animo vis incumbere Raymundo, veni ad nos; et offero tibi meam domunculam ad nutum tibi paratam.»
Arnaldus Cossus suis dilectis J(oanni) B(ernardo) atque Hispano S. P. D.
Retulerunt mihi his proximis diebus fratrem B(urguesium?) amicum nostrum in Christo dilectum, magna affligi aegritudine; quod in tanta tamque extrema paupertate posito nihil molestius evenire potuit. Quod, hercle, graviter tulissem, nisi voluntati divinae adhaererem. Scio enim clementissimum Deum castigare quos amat, ut inquit Propheta49: Castigans castigavit me Deus, et morti non tradidit me.
—397→Non vos latet, mei charissimi fratres, corporis infirmitatem magnam animae sanitatem esse; nam, ut praedictus psalmista ait50: Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Et51: Visitatio tua custodivit spiritum meum. At quam bona est infirmitas corporis, qua proficiunt et virescunt virtutes animae! Ut beatus Bernardus inquit52: Mala est sanitas carnis, quae hominem adducit ad infirmitatem animae; et valde bona est infirmitas carnis quae perducit hominem ad sanitatem animae. Infirmitatem carnis laudat Apostolus dicens53: Quum enim infirmor tunc fortior sum. In flagellis Dei non debet infirmari homo; quia per hoc quod castigatur, a peccato emendatur. In hac enim vita Deus parcit peccatoribus, et non parcit justis; in futura vita parcet justis, et non parcet peccatoribus. Corripit itaque Deus flagello piae castigationis; etquos parcendo a se abjiciebat, feriendo clamat ut veniant. Gloriari igitur nos oportet in ipsis tribulationibus, scientes quoniam ipsa tribulatio patientiam operatur54, quae faecem totius voluptatis extergit, quae limpidas animas Deo reddit, quae suos amatores ad tutissimum portum perducit. Haec est, haec est, haec inquam est per quam infernus clauditur et paradisus aperhur suis amatoribus. Praeter ea, beatus Gregorius suis in Moralibus55 clarius ostendit, dicens multas adversitates et mala hominibus ante peccata evenire no peccent; aliis in peccato eveniunt ut exeant ab illo; multis post peccatum ut puniantur. Sed quocumque modo, quibuscumque flagellis Deus visitabit nos, laudetur sua divina justitia, quae tam dulcissime nostra nefanda punit peccata. Laudetur itaque semper suum sanctissimum nomen, quum sit solamen et refugium tutissimum pauperibus, Propheta dicente56: Et factus est Dominus refugium pauperi; adjutor in opportunitatibus, in tribulatione, ut sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam —398→ non dereliquisti quaerentem te, Domine. Et57: Junior fui, etenim senui; et non vidi justum derelictum. Multas licet patiamur tribulationes propter peccata nostra, non tamen derelinquimur a Deo, Propheta testante58: Si autem dereliquerint filii ejus legem meam et in judiciis meis non ambulaverint, et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum et in verberibus peccata eorum; misericordiam autem meara non dispergam ab eo, neque nocebo in veritate mea. «Durius, inquit Isidorus59 circa snos electos in hac vita Deus agit, ut dura fortioribus flagelli stimulis feriuntur, nulla oblectamenta praesentis vitae delectent; sed coelestem patriam, ubi cerca requies spectatur, indesinenter desiderent.» Audite, fratres charissimi, Paulum dicentem ad Corinthios60: In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur; aporiamur, sed non destituimur; persequutionem patimur sed non derelinquimur; humiliamur, sed non confundimur; dejicimur, sed non perimus. Et ideo, fratres dilectissimi, si meis parvulis muneribus vobis non satis, ut teneor, subveni; his saltem spiritualibus consolationibus reficiam vos. Valete.
Según se ve por la carta siguiente, los jóvenes estudiantes se habían visto obligados á salir de Palma con su maestro Daguí por estar la ciudad perturbada (relicta perturbada civitate); lo cual hacía presentir la carta 8 de la colección Albert, escrita por Descós á Fray Boyl: «Hinc plebs nostra et vulgus invehitur, ob vectigalia, in nobilitatem immortali studio ut per fas et netas ad paupertatem et ruinam (nobilitatem) ipsam adducant. Eo in tanto discrimine et periculo salus hujus nostri Regni posita est, ut si Deus nobis divinitus non subvenerit, vereor equidem ne status hujus nostrae civitatis brevi ad inauditam deveniet stragem. Hinc etiam persequutio bonorum hominum et studium destruendi Artem nostri divi Raymundi in dies crescit; insistunt enim nunc majori conatu contra praedictum Raymundum ut a memoria hominum cum radicitus evellant.»
—399→
Arnaldus Cossus suis dilectis Joanni Bernardo et Hispano, atque omnibus suis amicis apud Montem Randensem studentibus S. P. D.
Magnas ago Deo gratias qui vos renuntiantes universis voluptatibus, relicta perturbata civitate61, ad tantam studendi dispositionem perduxit. Quid majus a Deo immortali in via haberi potest quam ad unguem posse servare, ut its loquar, primum mandatum? Quod est62 diligere Deum suum ex toto corde suo, id est ex voluntate; et ex omni mente sua, id est ex intellectu et memoria; et etiam ex omnibus viribus, quod de vegetativa, sensitiva et imaginativa intelligitur. Hoc enim est vita hominis dirigere omnes suas facultates ad talem finem, ad quem non se possunt habere omnes homines qui in saecularibus versantur negotiis.
Dicet fortasse aliquis vestrorum:
| «Nec ipsi quidem propter nimiam nostram urgentem paupertatem et penuriam fore omnium rerum, quae humanae vitae necessariae sunt; quum sit difficile, juxta Aristotelicam sententiam, egentem tiene operari.» |
Quam sententiam noster Juvenalis confirmare videtur, dicens:63
|
«Haud facile emergunt, quorum virtutibus obstat Res augusta domi.» |
Respondeo ab exemplo, a Christo sumpto64. Quum maximam [discipuli] paterentur famem et non haberent unde cibaria emerent, confricabant spicas, et non propterea cessabant suo illo optimo —400→ studio. Quum praesertim nulla operatio sit melior illa quae fit per veram patientiam; sed tolerare inopiam non potest fieri nisi per ipsam; egens igitur bese operatur. Audiamus praeterea Paulum ad Romanos65 dicentem:
| Gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operator; patientia autem probationem; probatio spem; spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datos est nobis. |
Alia et non parva argumenta, exempla et authoritates Sacrarum Litterarum vobis possem afferre, nisi certus essem hoc satis compertum esse omnibus.
Pergite igitur confidenter in Christo, et nihil vobis deerit ut inquit Hieronymus66:
| «Credenti totus mundus divitiarum est; infidelis etiam obolo indiget.» |
David etiam magnam vobis affert fiduciam, dicens67: Divites eguerunt et esurierunt; inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono. Et in aliis versiculis68: Et factus est Dominos refugium; edent pauperes et saturabuntur; et quae sequuntur. Praeterea ab ipsa summa Veritate certiorem promissionem habemus in evangelio dicente69: Primum quaerite regnum Dei; et haec omnia adjicientur vobis. Estote dumtaxat, o charissimi fratres, memores Dei, et non timeatis quod aliquid umquam deficiat vobis paree viventibus. Qui enim a vestris tam remotissimis terris per tot maris ac terrarum pericula vos incolumes ad rostra Balearica gymnasia perduxit, ipsemet vestris necessitatibus clementissime subveniet. Valete in Christo; et omnes sequaces nostri Raymundi Lulli nomine meo salutetis. Iterum valete.
—401→
Arnaldus Cossus Joanni Bernardo atque hispano Lullistis S. P. D.
Vestras his proximis diebus accepi litteras, quibus nempe magna affectus sum laetitia. Confirmarunt enim id quod semper mihi jam persuasi, hoc est quod nulla oblivio delebit apud vos memoriam mei. Quum autem patrem animarum vestrarum et corporum in vestris litteris me appellatis, ironice ac derisive possem accipere, nisi amor fidesque vestra agnita esset. Nam solus Deus est pater animarum et corporum, tum propter creationem tum etiam propter recreationem per quam nos omnes in filios adoptavit. Ad hoc fortasse dicendum vos impulit70 illa cibaria, parva munuscula, et meae litterulae, quibus cohortando ac vestrae paupertati subveniendo, vos refeci. Etsi aliquando vobis, in tanta tamque extrema paupertate positis, succurro his meis parvulis ac pauperculis munusculis, scilicet cibariis et spiritualibus et corporalibus, quae certe et corpus et spiritum alunt; non tamen hoc a meipso lacio, sed clementissimus Deus, qui vestris tot tantisque necessitatibus subvenire haud obliviscitur. Ideo non mihi, sed soli Deo agite gratias; quum praesertim mihi in mentem veniat illa Phalaridis sententia:
| «Quum in viros bonos aliquid confero, non dare mihi sed accipere ab iis potius beneficium videor.» |
Caeterum ad meas pervenit aures nescio quem sceleratissimum ad vos litteras, injuriis et conviciis plenas, scripsisse, ut vos a vestro sanctissimo proposito, hoc est a studio Divi Raymundi, detrahat. Quamobrem vos moneo et exhortor ne ipse livor edax vos perturbet, vel (ut propius loquar) ipsi turpissimi canes, qui —402→ potius usu quam veritate, ut Lactantius ait71 in omnes virtutem sequentes latrant. Sed hoc est vobis maximae gloriae quod pessimi hominum vos maledicant, ut inquit Seneca:
| «Malorum vituperationem tuis laudibus scribe.» |
Non vos latet, charissimi fratres, illud Socratis dictum. Quum ejus discipuli ei referrent multos aemulos si bi maledicere, responidens dixit:
| «Nunc cognosco aliquam habere virtutem.» |
Sed quid moror? Quum illud tam maximum a Christo habeamus exemplum pluribus in locis. Nam de Joanne legimus, quum magnam ageret poenitentiam abstinendo se a pane ac vino et a caeteris quae usui necessaria erant, dicebant malevoli72: Daemonium habet. Et Christum, pane et vino utentem moderate, amicum publicanorum appellabant73. Quid de vobis homuncionibus, side Christo, suo Creatore, ea dixerunt? Nos enim, qui a deserto hujus mundi ad coclestem Jerusalem peregrinamur, veluti profugi a Troja74
|
Latium nostrum Paradisus est, ubi sedes gloriae afflictis parantur. Confortetur igitur cor vestrum, charissimi fratres, in illo Christi consilio75: Si mundus vos odit, scitote quia me priorem vobis odio habuit. Si de mundo essetis, mundus quod suum erat diligeret; quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo propterea odit vos mundus. Hoc enim ad salutem animarum vestrarum fore existimo: hos itaque eligit Deus quos mundus despicit. Plerumque ipsa hominis despectio revocat eum ad semetipsum. Is enim qui patrem suum reliquit, et partem substantiae ejus quam prodigo expenderat accepit, in se reversus ait76: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus! Longe —403→ quippe a se discesserat quando peccavit; el si non esurivisset, ad semetipsum non rediisset; postquam terrenis indiguit rebus, tunc cogitare coepit quid de coelestibus amisit. Pauperes et debeles, coeci et claudi77, infirmi quoque atque in hoc mundo despecti tanto plerumque celerius vocem Domine audiunt, quanto non habent in hoc mundo ubi delectentur.
Et idcirco, dilectissimi fratres, ut devotissimi religiosi, contemnite malivolorum linguas. Maneatis itaque semper in Christo Jesu; et ipse manebit per gratiam in vobis; et eritis tamquam palmites, in vite manentes, salutiferos afferentes fructus78. Valete.
La misiva, que llegó desde Palma, llena de injurias y vituperios contra las escuelas de Randa, ¿quién la escribió y envió? Quizá fué la Fornax (hoguera) que D. Jaime de Oleza redactó contra Daguí, de la que D. Joaquín María Bover79 ha dado á conocer tan solamente el título; pero que huele fuertemente á chamusquina de la Inquisición. Véase lo que apunté sobre la segunda persecución inquisitorial de Daguí en Mallorca, y lo que añadiré sobre la carta 12.
Arnaldus Cossus suo dilecto adolescentulo Burguesio B(ellono) S. P. D.
Tuas hodie perjocunde accepi litteras, quibus certe tanta affectus sum laetitia ut vix possim eam verbis consequi. Confirmaste enim, periculo facto, id quod in te existimabam, hoc est sublime acumen ingenii et excellentem perpolitamque doctrinam; quoniam tanto nitore sermonis, tanta perspicuitate verborum, tantaque sublimitate sententiarum repletam mihi misisti epistolam, —404→ ut jure maguam possimus habere spem tuae bonae indolis. Bene quippe tibi persuasisti litterarum scilicet scribendarum exercitatioui dare operam. Multum enim prodest, Cicerone testante, scribendi exercitatio.
Caeterum, dum aliqua rhetoricae praeceptionis documenta, ut dicis, spectas a me; respondeo ut haec alios efflagites. Nam si aliquid temporis superest, vacaras metaphysicalibus et theologalibus lectionibus, barbarus potius quam latinus mihi videor. Usus itaque illo Ovidii versu80 dicam:
|
Quum praesertim, ut non te latet, perturbatio praesentis fluctuationis me a litterarum studio penitus distrahat; fateor enim adeo mihi mentem alienam esse, ut vix sim apud me nedum apud litteras. Quamobrem, si tibi non longiorem epistolam mitto ut efflagitas, parte precor. Non es immemor tui Juvenalis, quem me interprete didicisti.
|
Nec te fugit illud Nasonis:
|
«Contudit ingenium patientia longa malorum82.» |
Vale.
Arnaldus Cossus suo Abellono S. P. D.
Non ignoras, adolescens charissime, siquis miles militiam sequendo —405→ in castris, indulgendo Veneri et plumae Sardanapali in turpibus actibus et deliciis se exercuerit et plumam praeposuerit, quanta dignus sit infamia, dedecore, flagitio atque acerbissima poena. Et ideo, non minori poena mihi digni videntur qui a civitate, gratia studendi, peregre exount et turpi otio tempos terunt vacantes, non litteris, sed venereis delectationibus.
Retulerunt enim mihi to non tantum studio bonarum artium quam amoribus operam dare; quod hercle molesto tuli. Doleo equidem te prae caeteris doctum non evadere, quam praesertim tantam habeas dispositionem, tum propter tam excellentem praeceptorem, tum etiam propter loci opportunitatem. Alii enim, qui una tecum student, ex Ulterioris Hispaniae83 Galliarumque finibus huc veniunt ut Artem Divi Raymundi sub praeceptore Daguino addiscant; et ut eorum incoeptum ad optatum finem adducant, una tecum Montem Randensem petierunt. In quo quidem non, te latet quantam patiantur animi sollicitudinem ob nimiam paupertatem, et goantos insolitos labores corporis subire cogantur propter penuriam omnium rerum quae vitae humanae necessariae sunt, quos die ac nocte per aestus et frigora mendicare oportet; quibus praedictis rebus tu admodum abundas; et nihilominus illi totis nituntur viribus ut [ad] colmen hujus divinae Artis perveniant. Perge igitur, perge, mi dilectissime adolescens, et tuos praedictos imitare sodales ac condiscipulos. Cave praeterea a venereo amore tamquam a laqueo daemonis; fuge ergo tendiculas ipsas Veneris. At quanta bona praetermittuntur ab his qui hujuscemodi puerilibus studiis vacant! Nonne elegantissime ille aulicus Vener is, Propertius, descripsit Amorem? Dicens84:
|
—406→
Quicumque amore captus fuerit, sciat velim licet sibi profu[g]isse nec jugum Cupidinis effugere valet, ut idem Propertius85 captus eodem amore clamat:
|
Carent enim libertate ad omne opus bonum peragendum, qua nihil inter mortales melius est; nam86
|
Caeterum nescio profecto quis rumor de te ad meas pervenit aures, hoc est te saepe ac frequenter devenire ad rixam tuis cum amicis; quamobrem te moneo atque exhortor ut habeas te magna cum pace apud tuos amicos. Non te fugit illud Christi praeceptum87; Mandatum meum do vobis ut diligatis invicem. Cave obsecro, mi frater, ab omni scandalo, ne ipsi aemuli Artis et doctrinae Raymundi jure nos derideant; ab uno enim tuo crimine nos omnes infamabunt; et hoc quam omnia malunt qui per fas et nefas detrahunt semper huir sanctisimae nostri Raymundi doctrinae ne possit extenders radices ut aliquis fructus in eorum elationem sequatur.
Tu igitur addisce hanc Raymundi Artem imbutus bonis moribus; nam sicut in Arte oratoria Cicero et Quintilianus oratorem nonnisi virum et prudentem instituunt, nec eorum mente potest fieri bonus orator quin omni virtute praestet; sic meo judicio nemo jure potest dici Lullista nisi qui, optimis moribus imbutus, summa prudentia praestat. Vale.
—407→
Arnaldus Cossus Michaeli S(anjoano) S. P. D.
Revertenti mihi ex sacris aedibus Beatissimae Virginis Luci, tuae quaedam litterae delatae sunt hodie, quibus nempe tanta laetitia affectus sum ut si omnia mea membra in crebras verterentur linguas non sufficerent ad exprimendam hilaritatem quam ab ipsis accepi. Quid enim jucundius? Quid delectabilius? Quid amabilius mihi quam videre te in omni doctrina, vel saltem in hac ipsa doctrina Divi Raymundi, et oratoria facultate doctum evadere, et bonis moribus maximaque virtute inter mortales praestare? Licet pueri et adolescentes [agite] ut perfacile credamus vos his vestris moribus et studiis brevi magna virtute praeditos fore. Quamobrem te rogatum volo ut tu et frater tuus summo labore, assiduo studio, varia exercitatione incumbatis litteris, et Rhetoricae et Arti Raymundi. Ex has enim praedictis constat, ut inquit Quintilianus, ars dicendi; quod Pacientes, aut evadetis in summum, aut certe multos infra vos videbitis. Vale.
En la edición del Ars inventiva, que hizo Proaza y dedicó al cardenal Ximénez de Cisneros en 1512, se estampa en grabado el diseño del monte Randa y del edificio de sus escuelas; y al pie ocho notables disticos, que compuso Nicolás de Pax, condiscípulo de Miguel de San Juan:
| «Randa, tenens regni centrum Balearis, et alta, | |||
| Aequor et ingentes undique monstrat agros. | |||
| Panditur ad Phoebi radios: umbracula passim, | |||
| Prospectus varios concava saxa parant. | |||
| Elevat ingenium: curas expectorat omnes; | |||
| Totaque vivaci robore membra novat. | |||
| —408→ | |||
| Hic hibit infusum Raymundus dogma superne; | |||
| Hic quoque mirandum condidit Artis opus. | |||
| Angelus hic illi visus, pastoris amictu, | |||
| Praebuit, ut meritis oscula multa libris. | |||
| Dixit eos varios passuros multa sub hoste; | |||
| Sed fore pro sancta fortia tela fide. | |||
| Tunc erecta sibi, collustrans cella cacumen, | |||
| Plena venustatis, Gratia nomen habet. | |||
| Hinc manare potest doctrinae splendor in orbem; | |||
| Hinc sibi perniciem secta maligna timet.» | |||
Un ejemplar de esta edición he visto en la biblioteca de la Universidad central, con la signatura est. 125-2. Descós llama con propiedad geográfica el nombre de la localidad. Probablemente fué algaida (lucus) y templo de famosa deidad durante la época del imperio romano.
Arnaldus Cossus P(etro) Sanjoano nepoti suo S. P. D.
Quum hodie applicuerim ex Diva Maria Luci, fessus licet tongo asperoque itinere, non tamen fuit mihi consilium hoc tantillum temporis praetermittere, quin relictis omnibus rebus rescribam tuis quas hodie accepi litteris; quibus respondere latius pro tempore non obliviscar. Nunc autem has parvulas litterulas tibi ac fratri tuo mitto, quibus vos vehementer exhortor ut nullum remittatis tempus quin et eloquentiae et doctrinae Divi Raymundi detis operara ut vos, duo germani, non solum lux et gloria vestrae posteritatis, verum etiam decus et sustentaculum totius Patriae videamini. Quod spero, Deo favente, dummodo studium vestrum sit quam vehementissimum in his bonis artibus ut congruat vestro patricio sanguini; quum praesertim habeatis patrimonium non parvum, vectigalia albunde, acumen ingenii sublime, praeceptorem moribus et doctrina praestantissimum, quietem —409→ quam maximam. Pergite igitur, adolescentuli; et ut Ciceronianis utar verbis, in id studium in quo estis incumbite, ut vestris honori, et vobis utilitati, et patriae emolumento esse possitis. Vale.
Arnaldus Cossus P(etro) et M(ichaeli) Sanjoano nepotibus suis. S. P. D.
Etsi levi aegrotatione impediti mihi rescribere non potuistis; nunc tamen, postquam Deo favente ad pristinam valetudinem pervenistis, non vos taedeat de vestris tam secundis quam adversis rebus et de vestro optato studio me certiorem reddere. Ego sane numquam desinam vos cohortari ut toto animo studio incumbatis; quum praesertim hic sint multi adolescentuli coëtanei vestri, qui maximo conato nitantur vos superare, totaque eorum mens et gloria est vobis praestare; eapropter, ut doctiores evadant pro viribus et etiam supra vires ad consequendam doctrinam laborant.
Vos igitur nullum praetermittatis tempus quin summa cum diligentia delis operam et eloquentiae et Sacris Litteris. Nam sapientia, ut inquit Lactantius88 per vim eloquentiae ostenditur. Audiamus itaque ipsos oratores quid de ipsa sentiant.
| «Ipsam igitur, ait Quintilianus, orandi majestatem, qua nihil Dii inmortales melius homini dederunt, et memoria posteritatis c[l]aret, toto animo petamus, nitamurque semper ad optima; quod facientes aut evademus in summum aut multos infra nos videbiumus.» |
Cornelius Tacitus de claris oratoribus etiam ait:
| «Quid enim tutius quam eam exercere artem, qua semper armatus praesidium amicis, opem alienis, salutem periclitantibus, invidis vero et inimicis mecum et terrorem ultro ferat?» |
Ait etiam —410→ Tullius in sua veteri Rhetorica multas urbes constitutas, plurima bella restricta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias intelligo tum animi ratiocinatione tum etiam facilius eloquentia comparata. Praeterea idem Cicero, cohortando et persuadendo adolescentibus ut artem dicendi addiscant, inquit:
| «Neque mihi vero quidquam praestabilius videtur quam posse dicendo tenere hominum coetus, mentes allicere, voluntates impellere quo velit, unde autem velit deducere.» |
Praeterea idem de culto ac fau[s]to sermone, quo uno nos dicit praestare vel maxime feris;
| «quamobrem, ait, quis hac non in re nitatur summoque in eo laborandum esse arbitretur, ut quo uno homines maxime bestiis praestent, in hoc hominibus antecellant?» |
| «Qui regere, inquit Quintilianus, consiliis urbes, fundare legibus, emendare judiciis possit, non alius sit profecto quam orator.» |
Nec praetermittenda est illa poëtarum lectio, quam dicit Theophrastus plurimum conferre oratori; namque et iis, in rebus spiritus, et in verbis sublimitas, et in affectibus motus omnis, et in personis decor patitur. Hoc enim plurimum ad vestrum patricium genus spectat, et summo ducimus decori generosis viris.
Praeterea, quid de ipsa Sacrarum Litterarum lectione dicam? Quid theologi de ipsa sentiant? Sed ut caetera omittam ob prolixitatem fugiendam, Hieronymum dumtaxat audiamus in epistolis dicentem:
| «Incumbamus Litteris Sacris ut foeda corrigamus, et pulchra plus ornemus.» |
Quum praesertim ipsi authores, quorum scripta divinitus sunt inspirata, non solum sapientes sed etiam eloquentes nimcupandi sunt;
| «nam, inquit Augustinus, ubi eos intelligas non solum nihil eis sapientius verum etiam ni hil eloquentius mihi videri potest.» |
Idem etiam Aurelius Augustinus, in libro de scala Paradisi primum gradum posuit Sacrarum Litterarum lectionem, dicens:
| «Lectio, meditatio, oratio et contemplatio; haec est scala, qua de terra ad coelum sublevamur; lectio enim quasi fundamentum prima occurrit.» |
Discite igitur Sacras Litteras, quas ignorans ignorabitur.
Valete.
—411→
Arnaldus Cossus M(ichaëli) Sanjoano S. P. D.
De tua in me benevolentia nullum est apud me dubium; et ideo ad illam confirmandam non opus est verbis, quum multis periculis factis illam praecognovi; sed velo ut certum me lacias ut te habes et qua diligencia in nostris studiis te exerces: hoc erit mihi pergratum. Quum cillagitas ut saepe ac frequentius ad te scribam, videris nempe addere calcaria currenti; non enim te latet me ab omni pigritiae ac socordiae culpa vacare. Nam non me fugit quantum laetitiae afferant ipsae litterae lis ad quos mittuntur, quum non detur praesentes audire et reddere voces. His saltem mediis alter alterum et videre et audire videtur. Vale.
A(rnaldus) Cossus P(etro) Sanjoano S. P. D.
Si tanta praestarem doctrina ut ipsae meae litterulae, quas quotidiano convicio efflagitas, aliquem fructum tibi afferrent, binas in hora prefecto ad te scriberem; sed non existimes me adeo ignarum esse [ut non] meas cognoscam vires. Non enim me fugit [quam] rustica, jejuna atque inculta sit mea Musa, quae non modo forum et regias aulas, verum etiam ipsam urbem reformidat. At tu fraterno amore meas ineptiolas nimis laudas. Ni amor fidesque tua cognita mihi foret, existimarem equidem me a te derideri potius quam laudari ex animo. Laus enim debet congruere personae ne ironica videatur. Tu vero tanto studio me laudasti ut pudeat me ea referendo confutandoque, ne videar arrogans admitiendo referre. Quas ob res, velementer te oro ut —412→ desinas tuis in epistolis me his extollere laudibus, ne videaris incidere in vitium adulationis, quo nil turpius, Cicerone testante. Multa enim de te dicere possem, adolescens optime, quae tamen omittenda censeo no videar in praedicto adulationis vitio caespitare; quod certe a theologis aliquando pro peccato mortali habetur; et sic89
Judicio peccem turpius ipse meo.
Sed relicto hoc faceto potius quam severo stilo, veniamus ad ipsam perutilem vobis materiam.
His proximis diebus scire te velo R(everendum) M(agistrum), Bartholomaeum Caldenteyum multis cum discipulis Trinitatem petiisse, locum corte amoenissimum et studio quam aptissimum, ut majori quieta possit vacare litteris, ductus quadam aemula virtute, scilicet ut sui discipuli Trinitatenses, ut ita loquar, vobis Puig-Randensibus praestent. Hac de causa, relicta civitate, expediti negotiis familiaribus, solitudinem petierunt. Vos itaque moneo atque exhortor ut maximo conato, totis viribus incumbatis ne ipsi, quos supra memoravi Trinitatenses vobis antecellere videantur. Multa sane me cohortantur ut sperem eo altitudinis vos pervenire ut inter illos priscos R.os90 magnum obtineatis locum; quum praesertim talem obtineatis praeceptorem, de quo pater vester91 glorians potest dicere quod de Aristotele Philippus in epistola fertur dixisse: non tam gratulari genuisse filium Alexandrum, quam suo tempere evenisse sub cujus doctrina asset eruditos.
At si ego ipse, vos docendo adjuvare non possum, quum sim omnis expers eruditionis, et parvam imo nullam habeam doctrinam, attamen cohortari et incitare vos ad capessendas virtutes et ad doctrinam adipiscendam non desinam. Vale; ostende praesentem epistolam fratri tuo, cujus eum participem facio. Iterum vale.
—413→Los clásicos y los buenos estudios de Humanidades, que florecían en Randa habían de hallar digna emulación con la escuela de Caldentey. El cual en la edición de la obra de Gersón, que revisó é imprimió92 en Palma á 20 de Junio de 1485, dirige al lector por boca de Jaime de Oleza93 el epigrama siguiente:
Sabido es cuán prevenido estuvo Charlier contra la escuela Lulista, que desacreditó en la Universidad de París y combatió por escrito. Quizá la impresión del libro Gersoniano, que imprimió Caldentey, tuvo por secreto agente el mismo espíritu lidiador que puso la pluma en manos de Jaime de Oleza para trazar94 la Fornax contra errores Petri Daguini falsi lullistae.
—414→
Arnaldus Cossus suo adolescentulo nepoti F(ratri) Garciae. S. P. D.
Quamquam his superioribus diebus longiores ad te jam scripserim litteras, hanc tamen quam brevissimam tibi minero decrevi reddens te certum de nostra bona valetudine. Valet etiam pater tuus, cujus omnis spes suae felicis senectutis in te sita est; valent et fratres tui, sorores omnes, denique propinquiores qui omnes flagranti desiderio expectant te quam doctissimum evadere ut illis gloria, et patriae decus videaris. Quanto enim te doctiorem caeterisque praestantiorem videbimus, tanto nos beatiores ut ita loquar existimabimus. Tu igitur summis viribus da operam ut spes, quam de toa bonitate habemus, no fallat nos. Vale.
Arnaldus Cossus adolescentulo nepoti suo Fratri Gar[c]ietae. S. P. D.
Longiorem epistolam ad te scripsissem nisi tanta me negotia impedirent, quibus impeditus vix sum apud me. Si enim tempus mihi superesset, ternas in hora tibi scriberem. Nunc vero hanc quam brevissimam dumtaxat mitto, indicem nostrae erga te benevolentiae. Doleo, mi Joannes, me a te raro atque perbreves habere litteras; sed danda est tibi venia si intentos legum studio me caeterosque tuos amicos oblivioni aliquantulum tradis. Nulla enim major memoria amicorum esse potest, quam curare ut doctrina atque virtute eis honori et utilitati esse possit. Vale.
El apellido Gar[c]ieta tiene aire de ser un diminutivo de García, á estilo de Mallorca, con expresión cariñosa; si ya no es un error de copia.
—415→
Arnaldus Cossus suo devotissimo fratri Fr. Malleoni S. P. D.
Tres ad te scripsi litteras; quarum uni dumtaxat pro tua humanitate, relictis omnibus rebus, respondere voluisti; reliquas vero existimo ad tuas non pervenisse manus; quoniam95 nonnulli sunt qui aperiunt alienas litteras, et apertas illas apud se retinent, sicut his superioribus diebus evenit mihi. Quum ad Reverendum Fratrem Boillum, anachoritam apud Montem serratum, mitterem olivas salsas, cappares et caseos Balearicos, non defuit vigilantissimus homo trium litterarum96, qui apertis meis sigillatis litteris97, certior factus de praedictis manusculis, illa furatus est falso nomine. Eapropter mihi respondens Frater Boillus in sua epistola98 dicit
| «vigilantiorem in portu quam in pelago piratam tua munera invenerunt.» |
Quamobre tinleo tutissime mittamne ea quae tibi mittenda sunt. Vereor equidem multumque dubito ut quae tanto adepti sumus labore et expensis ne uno perda[n]tur momento.
Quas ob res, mihi utilius tutiusque videtur: aut ego meis propriis deferam manibus; aut amicus noster99, de cujas re agitur, quamprimum ad nos veniet. Et hoc100 propter quamplurimas causas, quarum si aliquas possem in praesenti explicare, nullum est apud me dubium quin, omnibus relictis, hue advolaret; sed relinquo haec omnia suo sapienti concilio.
—416→Tu vero persuadeas illi quod, dum tempus habet, operetur bonum101 et quod gratis accipit gratis det102, ne sibi eveniat quod servo negligenti, qui de talento sibi commiso superlucratus est parum aut nihil103, et veluti ficus illa quae nullos affect fructus suo agricolae, diligenti cultori104; sed intelligat semper super egenum et pauperem ut in die mula liberet eum Dominus105, et reddens fideliter ad diligenter rationem suae villicationis, illud audire valeat106: Intra in gaudium Domini tui.
Sed omissa hujuscemodi cohortatione, ad tuam reventar epistolam, qua me certiorem facis illum quam vehementissime desiderare me praesentem alloqui. Quid ipsi dicam? Quibus verbis illudmet desiderium referam? Quantum sane peroptavimus pluribus de causis praesentes cum ipso habere sermones et vivas audire et reddere voces, non potest nec verbis nec mente consequi. Vale.
La carta 22 de la colección Albert, escrita por Fray Boyl á Descós está fechada en 13 de Noviembre (1489). Sin embargo, en la colección Pascual se dice escrita en 15 de Octubre (idibus Octobris) erróneamente, porque es posterior á la 11 del 23 de Octubre 33.
Arnaldus Cossus suo Reverendo biagistro Daguino S. P. D.
Quantae mihi curae fuit tuus bonos et utilitas non te latet; et —417→ quam diligentissimus semper steterim in te ornando et amplificando neminem ignorare existimo. Ideo compertum habes quod saepe pollicitus sum, me scilicet numquam tibi defuturum. Hac de causa, relictis meis propriis rebus, tuis dumtaxat iutentus certiorem te facio inimicos scilicet tuos clam, ut existimo, conari summo studio, opera ac diligentia, te omnino evellere ab aula regia, ne illa authoritas, favor et observantia, qua praestas apud Serenissimum Regem et praestantissimos aulicos, te ad aliquam dignitatem extollat, et eos ipsos invidos deprimat atque submergat. Idcirco, ut rem ad votum adducant per exquisitissimas vias, ut non te fugit, Valentinum107, quem tu praeceptorem scholis constituisti ut studio pro te vicaria ope deserviret, non solum ab studio sed a toto regno expulerunt. Vereor etiam no idem huic quem misisti eveniat.
Quamobrem ego persuasi R(everendo) M(agistro) Morro ut aulam regiam peteret vocatus ab ipsis aulicis, ut tu scripsisti; sed proh dolor! tanta vexatus est aegritudine, quod licet Deo favente mortem evaserit, non potest regredi ad pristinam valetudinem nisi longo tempore. Ideo, quum ad praesens non possit tibi morem genere108, et negotium tuum non patiatur longam moram, ipse ego rogavi vehementer meum B(ernardum) ut si opus esset, puta quod si aulici regis, qui litteras oratorias et poëticas ad discere affectant, vellent meum tantum absumere laborem ut, relicta patria uxore ac liberis, aulam R(egiam) peteret ob tuam testandam dignitatem et tuam rem augendam. Qui, ut dilectissimus frater obtulit se milli quam libentisime; et omnia quae ad honorem tuum expectant se facturum obnixe manibus pedibusque pollicitus est. Et ideo, si tanto amore prosequuntur ipsi R(egii) aulici filii ipsorum nobilissimorum virorum rhetoricas litteras, habeas sermones cum ipsis referendo eis hic esse quemdam virum praestantem oratoria et poctica facultate et lingua graeca et latina; et quod sanctius est remotus a vitiis quibus plerique —418→ poëtarum infecti sunt; quapropter Quintilianus inquit109 majorem curam esse adhibendam ut teneriores annos ab injuria sanctitas docentis custodiat. Idcirco patres sapientes curare debent majori studio, opera ac diligentia ut sui filii integra et honesta vita docti evadant quam si, amissis bonis moribus, ad summam eloquentiam perveniant. Quamobrem si satisfieri in hujuscemodi facultate volunt, scribant ad ipsum B(ernardum), et tu etiam scribe qua scilicet conditione habebitur apud ipsos. Hoc enim fore in rem tuam quam maxime spero. Vale.
Si mal no comprendió el Sr. Albert el documento que cita Daguí habría estado en Mallorca á 11 de Septiembre de 1487; en lo cual no hallo inconveniente. Mas luego le encontramos, ausente de la isla, en Zaragoza, gozando del favor de los Reyes y explicando allí su doctrina. Á este tiempo conviene referir lo que dice Descós en la carta presente y en la mayor parte de las que siguen hasta la 46. En la 47, ya muy posterior, la biografía de D. Bernardo Descós tiene su mejor página.
Arnaldus Cossus suo Reverendo Magistro P(etro) Daguino s(alutem)
Quamplures ad te misi litteras, et a te raras ac perbreves accepi, quod moleste tuli; quippe quum essent admodum ad rem tuam, non ea qua decuit diligentia respondere curasti. Ego namque omni officio, opera ac diligentia, tua ipsa negotia quae apud nos aguntur curavi, existimans non minori studio tuam quam meam dignitatem esse amplificandam. Quamobrem, ut compertum habes, amissis meis familiaribus negotiis, tuis dumtaxat intentus saepe ac frequentius ad te scripsi. Tu vero alias libentius —419→ inservis quam tibi; nee memineris tuam senectutem quietem potius quam istiusmodi labores appetere; nos hic maximo conatu nitimur ut tu eo quo dignus es honore quiescas. Vale.
Te [interea, quemadmodum de tuis rebus, ita de meis] certiorem facere decrevi. Non te latet, mi suavissime Daguine, uxorem meara quindecies abortum fecisse. Eapropter rem pergratam Deo, et mihi perutilem feceris ut summa cum diligentia consulas super hujuscemodi materia ipsos praestantissimos atque eminentissimos medicos, qui regiam aulam sequuntur, omnia particulatim enarrando.
Primo aetatem: est enim triginta et quinque annis; nunc vero undecimus agiturex quo nupta est110. Pinguis admodum, complexione sanguinea, abundans phlegmate; satis valida, sed ob metum abortandi, in lectulo ut plurimum quiescit ne laedant[ur] renes quibus aliquando laborat. Cibis utitur quotidianis satis pretiosis, puta arietina carne, nonnumquam gallinis teneris ac perdicibus, et his non ad nimiam saturitatem sed temperate; vino satis lymphato. Nimium corporis laborem et cibaria ventosa, ve luti venena effugit. At nihilominus bis in anno facit abortum, ut plurimum geminos, in tertio mense suae purgationis. Et hoc adeo certe evenit in eodemmet tempore, quin unum dumtaxat diem tertii mensis suae purgationis nec praecurrat, nee transeat. Non defuerunt emplastra in renibus quae nihil profuerunt. Scire tamen eos velim quod inter ipsos abortus, duos interpositos incolumes ac pulcherrimos peperit filios et unam filiam, qui vixerunt multis post diebus ac mensibus suae naturalis et tempestivae nativitatis. Et quoniam magnum imminet periculum mortis sibi sic periclitanti, praeter meam tantam prolis jacturam qua major dici non potest, oro te per virtutem tuam ac humanitatem siugularem, per vinculum nostrae amicitiae, ut consilia illorum praeclarissimorum —420→ medicorum suis propriis manibus scripta, ad me quamprimum mittas.
Vale, mei memor.
Hacia el mes de Diciembre de 1484 escribió Descós111 que su mujer había tenido el undécimo de sus achaques, que solían ser dos veces al año. La cuenta del décimoquinto alude para la fecha de esta carta, cuatro achaques que suman dos años, y un año más de un fausto acontecimiento, que pronto se nubló y que lamenta con honda tristeza Arnaldo. Tres ángeles hermosísimos (filios pulcherrimos) había mecido en sus brazos, dos niños y una niña, que nacieron á su tiempo natural, ó á los nueve meses, y vivieron muchas semanas.
Arnaldus Cossus suo Reverendo M(agistro) Petro Daguino s(alutem).
Etsi superioribus diebus longiores litteras ad te misi, suadens tibi ut ab aula regia expeditus modis omnibus ad nostram tendas Balearem, in qua quietas sedes tibi peroptatas invenies; verum enim vero non possum quin ad te iterum iterumque de hujusmodi materia scribam. Cogor enim pluribus causis te ab ipsa evellere Curia, tum ob meum et omnium amicorum tuorum ingens desiderium te videndi, tum etiam ob tuam mentis et corporis salutem.
Quid enim prodest homini si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?112 Quum praesertim aetas tua, affecta jam senectute, tantos non possit pati labores; hoc enim onus tuis impar viribus ad juvenes dumtaxat spectat, quemadmodum Zeno philosophus, Antigono regi suadenti ut ad se erudiendum veniret respondens, ait: «Equidem nisi senectus —421→ obsisteret, sum enim octogenarius corpusque praeterea invalidum, ipse ad te pergerem ut jubes; quia vero id non datur, quosdam ex contubernalibus meis ad te mitto, qui animis bonis me minime inferiores sunt et corporis etiam commodis exsuperant.»
Quamobrem, mi suavissime Daguine, hic sunt ut non te latet, nonnulli et discipuli et amici tui qui ob tuam tutandam dignitatem atque amplificandam pro te vicaria ope servient Curiae. Et quoniam superioribus diebus ad Reverendum M(agistrum) M(ichaëlem) Morrum113 scripsisti ut vocatus ad aulam regiam iret, existimans in rem tuam atque suam fore; quare velim iterum ad ipsum scribas, quem facturum omnia pro te existimo. Tu igitur totis enitere viribus ut his vel aliis quibusvis mediis te a tot tartisque laboribus ac perturbationibus eripias, et tuo salutifera litterarum otio et pristinae libertati teipsum restituas. Quid enim salutarius, quid sanctius quam bonum otium et libertas? Quam magno et excellenti ingenio viri instruendis opibus et cumulandis honoribus praetulerunt. Quamquam aliena mens sit tibi ah hujusmodi honoribus et divitiis congregandis, mille tamen perturbationibus afficiuntur, quarum sola cogitatione ipse ego perturbor, hi qui aulas regias sequuntur; quum praesertim negotia non semper ad votum perveniant. At quam maxima sunt quae te hortantur ut finem his tuis tantisque laboribus imponas! Sed de hac materia ad praesens sat est.
Caeterum oro te quam vehementissime ut Petrum Santelmum siculum, regiam Majestatem petentem, tuo omni officio opera ac diligentia adjuves. Est mihi amicissimus et antiqua familiaritate conjunctus. Tanta hercle peritia utriusque linguae, graecae scilicet —422→ et latinae, praestat ut non solum apud Hispanos, verum etiam apud Italos, magnum ínter poëtas et oratores obtinet locura. Quapropter euro tibi sic commendo ut majori diligentia commendare non possim. Vale.
D. Arnaldo había hecho su carrera literaria en Nápoles. Pedro Santelmo, su antiguo condíscípulo en aquel reino, estaba muy versado en la lengua y literatura griega, y tanto como en la latina; prendas que adornaban igualmente el sumo ingenio de Don Bernardo Descós.
La fecha de la carta coincide exactamente con la del suceso que refiere Zurita114, y fue muy celebrado en Zaragoza: «Vino á la ciudad de Çaragoça Leonardo Tocco..., que descendía de los Emperadores de Constantinopla y de otros grandes príncipes del imperio griego, y avía sido echado de sus Estados por los Turcos; y el Rey le mandó hazer mucha honra y cortesía, y le hizo merced de cierta renta, con que se pudiesse entretener honradamente en el reyno de Sicilia. Esto fue en el principio deste año M.CCCCLXXXVIII; y vino con orden del rey de Nápoles, que siempre atendía á no desasirse de la amistad y confederación del Rey (de Aragón).»